İşyerlerinde kullanılan kimyasal maddeler, üretim süreçlerinin önemli bir parçası olabilir. Boya, solvent, temizlik ürünleri, yağlar, yapıştırıcılar, asitler, bazlar ve çeşitli endüstriyel kimyasallar farklı sektörlerde günlük olarak kullanılmaktadır. Ancak bu maddelerin yanlış kullanılması veya gerekli önlemler alınmadan çalışılması, çalışan sağlığı açısından çeşitli riskler oluşturabilir.
İşyerinde kimyasal maddelere maruziyet, çalışanın kimyasal bir maddeyle solunum, cilt teması, göz teması veya başka yollarla karşılaşması anlamına gelir. Maruziyetin etkisi; kimyasalın özelliklerine, miktarına, maruziyet süresine, çalışma yöntemine ve kullanılan koruyucu önlemlere göre değişebilir.
Bu nedenle işyerlerinde kimyasal risklerin doğru şekilde belirlenmesi ve çalışanların uygun yöntemlerle korunması önemlidir.
İşyerinde Kimyasal Maddelere Maruziyet Nedir?
İşyerinde kimyasal maddelere maruziyet, çalışanların yaptıkları iş sırasında çeşitli kimyasal maddelerle temas etmesi veya bu maddelerin oluşturduğu buhar, gaz, toz, aerosol ya da diğer formlara maruz kalmasıdır.
Kimyasal maddeler çalışanların vücuduna farklı yollarla ulaşabilir.
En yaygın maruziyet yolları şunlardır:
- Solunum yoluyla maruziyet
- Cilt yoluyla temas
- Gözlerle temas
- Ağız yoluyla alınma
- Kesik veya yaralanmış cilt üzerinden temas
Maruziyetin meydana gelmesi her zaman çalışanın doğrudan kimyasal maddeyi kullanması anlamına gelmez. Kimyasal kullanılan bir ortamda bulunan başka çalışanlar da uygun olmayan çalışma koşullarında etkilenebilir.
Çalışanlar Kimyasal Maddelere Nasıl Maruz Kalabilir?
Kimyasal maruziyet farklı çalışma süreçlerinde ortaya çıkabilir.
Örneğin boya uygulaması sırasında ortaya çıkan buharların solunması, temizlik kimyasallarının ciltle temas etmesi veya bir kimyasalın dökülmesi sonucu oluşan buharların çalışma ortamına yayılması maruziyete neden olabilir.
Ayrıca kimyasal maddelerin;
- Açık kaplarda bırakılması,
- Uygun olmayan şekilde depolanması,
- Etiketsiz kaplara aktarılması,
- Havalandırması yetersiz alanlarda kullanılması,
- Uygun olmayan ekipmanlarla taşınması
gibi durumlar da riski artırabilir.
Bu nedenle yalnızca kullanılan kimyasalın kendisi değil, kimyasalın işyerinde nasıl kullanıldığı ve yönetildiği de önemlidir.
Kimyasal Maddeler Çalışan Sağlığını Nasıl Etkileyebilir?
Kimyasal maddelerin çalışan sağlığı üzerindeki etkileri maddenin özelliklerine ve maruziyet koşullarına göre farklılık gösterebilir.
Bazı kimyasallar kısa süreli maruziyette göz, cilt veya solunum yollarında tahrişe neden olabilir. Bazı maddeler ise daha uzun süreli veya tekrarlayan maruziyetlerde farklı sağlık riskleri oluşturabilir.
Maruziyet sonucunda görülebilecek şikâyetler arasında;
- Gözlerde yanma veya tahriş,
- Ciltte kızarıklık,
- Kaşıntı,
- Kuruluk,
- Öksürük,
- Boğazda tahriş,
- Baş ağrısı,
- Baş dönmesi,
- Solunumda rahatsızlık hissi
gibi belirtiler bulunabilir.
Ancak her kimyasal aynı etkiyi oluşturmaz. Bu nedenle herhangi bir belirti görüldüğünde bunun nedeninin yalnızca kimyasal maruziyet olduğu sonucuna varılmamalıdır. Çalışanın yaptığı iş ve maruziyet koşulları sağlık profesyoneli tarafından değerlendirilmelidir.
Hangi Sektörlerde Kimyasal Maruziyet Daha Fazla Görülebilir?
Kimyasal maddeler çok farklı sektörlerde kullanılabilir.
Özellikle;
- Boya ve kaplama sektörleri,
- Metal sanayi,
- Otomotiv sektörü,
- Temizlik hizmetleri,
- Kimya sanayi,
- Plastik üretimi,
- Tekstil sektörü,
- Baskı ve matbaa işleri,
- Laboratuvarlar,
- İnşaat ve yapı işleri,
- Gıda üretiminde bazı temizlik ve dezenfeksiyon süreçleri
kimyasal risklerin değerlendirilmesini gerektirebilecek çalışma alanları arasında yer alabilir.
Burada önemli olan sektörün adı kadar işyerinde kullanılan kimyasal maddelerin türü ve çalışma şeklidir.
Aynı sektörde faaliyet gösteren iki işyerinin kimyasal riskleri birbirinden farklı olabilir.
Kimyasal Maruziyetin Riskleri Nasıl Değerlendirilir?
Kimyasal risklerin değerlendirilmesinde öncelikle işyerinde kullanılan maddelerin belirlenmesi gerekir.
Kimyasalların hangi amaçla kullanıldığı, hangi çalışanların bu maddelerle temas ettiği, kullanım sıklığı ve çalışma ortamının özellikleri değerlendirilmelidir.
Ayrıca kimyasal maddeler hakkında üretici veya tedarikçi tarafından sağlanan güvenlik bilgileri de dikkate alınmalıdır.
Risk değerlendirmesinde;
- Kimyasal maddenin özellikleri,
- Kullanım miktarı,
- Kullanım süresi,
- Çalışan sayısı,
- Maruziyet şekli,
- Çalışma ortamının havalandırması,
- Kullanılan ekipman,
- Mevcut koruyucu önlemler
gibi unsurlar birlikte değerlendirilebilir.
İşyerinde Kimyasallardan Korunma Yolları Nelerdir?
Kimyasal risklerden korunmada öncelikli amaç, maruziyeti mümkün olduğunca kaynağında azaltmaktır.
Bunun için çalışma koşullarına uygun olarak çeşitli önlemler uygulanabilir.
1. Daha az tehlikeli alternatifler değerlendirilebilir
Mümkün olduğu durumlarda daha düşük riskli bir kimyasalın veya farklı bir çalışma yönteminin kullanılması değerlendirilebilir.
2. Havalandırma uygun şekilde sağlanmalıdır
Kimyasal buhar, gaz veya aerosol oluşabilecek çalışma alanlarında uygun havalandırma sistemlerinin bulunması önemlidir.
Özellikle kapalı alanlarda havalandırmanın yetersiz olması maruziyet riskini artırabilir.
3. Kimyasallar uygun şekilde depolanmalıdır
Kimyasal maddeler özelliklerine uygun koşullarda ve uygun kaplarda muhafaza edilmelidir.
Birbirleriyle reaksiyona girebilecek maddelerin uygun şekilde ayrılması ve kapların etiketli olması önemlidir.
4. Çalışanlar doğru kullanım konusunda bilgilendirilmelidir
Çalışanların kullandıkları kimyasalların risklerini ve güvenli çalışma yöntemlerini bilmeleri gerekir.
Kimyasalın nasıl kullanılacağı, nasıl depolanacağı ve dökülme gibi durumlarda ne yapılacağı konusunda çalışanlara uygun eğitim verilmelidir.
5. Kişisel koruyucu donanımlar kullanılmalıdır
Risk değerlendirmesine göre uygun eldiven, gözlük, yüz koruması, koruyucu kıyafet veya solunum koruyucuları kullanılabilir.
Ancak kişisel koruyucu donanımlar, diğer teknik ve organizasyonel önlemlerin yerine geçmemelidir.
Kimyasal Maddelerin Etiketlenmesi Neden Önemlidir?
Kimyasal maddelerin doğru şekilde tanımlanması, güvenli çalışma açısından büyük önem taşır.
Etiketsiz veya içeriği bilinmeyen kaplara kimyasal aktarılması çalışanların yanlış madde kullanmasına ve acil durumlarda müdahalenin zorlaşmasına neden olabilir.
Bu nedenle kimyasal maddelerin uygun şekilde etiketlenmesi ve çalışanların etiketlerdeki uyarıları anlayabilmesi önemlidir.
Özellikle kimyasalın tehlike özellikleri, güvenli kullanım şartları ve gerekli koruyucu önlemler konusunda çalışanların bilgilendirilmesi gerekir.
Kimyasal Maddelerle Çalışırken Kişisel Koruyucu Donanım Yeterli midir?
Kişisel koruyucu donanımlar önemli bir koruma aracıdır ancak tek başına bütün riskleri ortadan kaldırmaz.
Örneğin yalnızca eldiven kullanılması, ortamda bulunan kimyasal buharların solunması riskini ortadan kaldırmaz.
Bu nedenle işyerinde öncelikle riskin kaynağında azaltılması, uygun çalışma yöntemlerinin oluşturulması ve gerekli teknik önlemlerin uygulanması gerekir.
Kişisel koruyucu donanımlar ise yapılan risk değerlendirmesine göre uygun şekilde seçilmelidir.
Kimyasal Maruziyetinde Sağlık Gözetimi Neden Önemlidir?
Kimyasal maddelerle çalışan personelin sağlık durumunun işin özellikleriyle birlikte değerlendirilmesi iş sağlığı açısından önemlidir.
Sağlık gözetiminin kapsamı kullanılan kimyasalın özellikleri, maruziyet şekli, işin niteliği ve ilgili risklere göre belirlenebilir.
Çalışanın işe başlamadan önceki durumu ile çalışma sürecindeki sağlık durumu gerektiğinde karşılaştırılabilir. Çalışanın belirttiği şikâyetler ve işyerindeki maruziyet koşulları birlikte değerlendirilerek gerekli görülen sağlık kontrolleri planlanabilir.
Burada önemli olan, her kimyasal için aynı sağlık kontrolünün uygulanması gerektiği düşüncesinden kaçınmaktır. Sağlık gözetimi yapılan işe ve maruziyetin özelliklerine göre planlanmalıdır.
Kimyasal Dökülmesi veya Sızıntısı Durumunda Ne Yapılmalı?
Kimyasal maddelerin dökülmesi veya sızması durumunda çalışanların doğrudan müdahale etmesi her zaman doğru olmayabilir.
Acil durum prosedürleri ve işyerinde belirlenen talimatlar uygulanmalıdır.
Çalışanların;
- Yetkisiz şekilde dökülen maddeye müdahale etmemesi,
- Gerektiğinde bölgeden uzaklaşması,
- İlgili sorumlulara haber vermesi,
- Belirlenmiş acil durum prosedürlerine uyması,
- Gerekli kişisel koruyucu donanımlar olmadan müdahalede bulunmaması
önemlidir.
Kimyasalın ne olduğu bilinmiyorsa özellikle daha dikkatli olunmalıdır.
Kimyasal Risklerle İlgili Eğitim Neden Önemlidir?
Çalışanın kullandığı kimyasalın risklerini bilmesi, güvenli çalışma davranışlarının oluşmasına yardımcı olur.
Eğitimlerde özellikle;
- Kimyasalın kullanım amacı,
- Maruziyet yolları,
- Sağlık açısından oluşturabileceği riskler,
- Güvenli kullanım yöntemleri,
- Depolama şartları,
- Kişisel koruyucu donanımlar,
- Dökülme ve sızıntı durumunda yapılacaklar
gibi konular ele alınabilir.
Eğitimin yalnızca teorik bilgiyle sınırlı kalmaması ve çalışanın gerçek çalışma koşullarına uygun olması önemlidir.
Kimyasal Maruziyet ile Sağlık Taraması Arasında Nasıl Bir İlişki Vardır?
Kimyasal risk bulunan işyerlerinde çalışanların sağlık gözetiminin planlanması, işyerindeki risklerin niteliğine göre ele alınabilir.
Çalışanların sağlık kontrolleri planlanırken yapılan iş, kullanılan maddeler, maruziyet koşulları ve işyeri hekiminin değerlendirmeleri dikkate alınır.
İşyerinde farklı çalışan gruplarının farklı kimyasallara maruz kalması halinde sağlık gözetiminin de buna göre planlanması gerekebilir.
İşyerinde sağlık kontrollerinin planlanması gerektiğinde mobil sağlık taraması ve gezici sağlık hizmetleri çalışma ortamında sağlık kontrollerinin organize edilmesine yardımcı olabilir.
Sonuç
İşyerinde kimyasal maddelere maruziyet, çalışan sağlığı açısından göz ardı edilmemesi gereken önemli çalışma ortamı risklerinden biridir.
Kimyasal maddelerin doğru şekilde tanımlanması, uygun koşullarda depolanması, güvenli çalışma yöntemlerinin uygulanması, yeterli havalandırmanın sağlanması ve çalışanların bilgilendirilmesi maruziyet riskinin azaltılmasına katkı sağlayabilir.
Bunun yanında sağlık gözetiminin işin ve maruziyetin özelliklerine göre planlanması da önemlidir.
Kimyasal risklerin bulunduğu işyerlerinde amaç yalnızca çalışanların kimyasalla temasını önlemek değil, güvenli bir çalışma sistemi oluşturarak riskleri mümkün olduğunca kaynağında kontrol altında tutmaktır.
Sık Sorulan Sorular
İşyerinde kimyasal maddelere maruziyet nedir?
Çalışanın yaptığı iş sırasında kimyasal maddelerle solunum, cilt, göz veya başka yollarla temas etmesine kimyasal maruziyet denir.
Kimyasal maruziyet hangi sektörlerde görülür?
Boya, metal, otomotiv, temizlik, kimya, plastik, tekstil, baskı, laboratuvar ve çeşitli üretim sektörlerinde kimyasal riskler bulunabilir.
Kimyasallar çalışan sağlığını etkiler mi?
Kimyasalın özelliklerine ve maruziyet koşullarına bağlı olarak göz, cilt ve solunum yollarında çeşitli etkiler ortaya çıkabilir. Risk her kimyasal için aynı değildir.
Kimyasal maddelerden nasıl korunulur?
Riskin kaynağında azaltılması, uygun havalandırma, güvenli çalışma yöntemleri, doğru depolama, çalışan eğitimi ve gerekli kişisel koruyucu donanımlar birlikte değerlendirilebilir.
Kimyasal maddelerle çalışanların sağlık gözetimi yapılır mı?
Sağlık gözetiminin kapsamı kullanılan kimyasalın özellikleri, maruziyet koşulları ve yapılan iş dikkate alınarak belirlenir. Gerekli değerlendirmeler işyeri hekimi tarafından planlanabilir.
