İşyerinde Ergonomi Nedir?
İşyerinde ergonomi, yapılan işin çalışanın fiziksel özelliklerine ve kapasitesine uygun şekilde düzenlenmesini amaçlayan önemli bir iş sağlığı ve güvenliği yaklaşımıdır.
Çalışma sırasında uzun süre aynı pozisyonda kalmak, tekrarlayan hareketler yapmak, ağır yük kaldırmak, uygun olmayan duruşlarda çalışmak veya çalışma ekipmanlarının çalışana uygun olmaması zaman içerisinde kas-iskelet sistemi üzerinde zorlanmaya neden olabilir.
Ergonomik düzenlemelerin amacı yalnızca çalışanların daha rahat çalışmasını sağlamak değildir. Aynı zamanda iş kaynaklı fiziksel zorlanmaları azaltmak, çalışan sağlığını korumak ve çalışma ortamındaki riskleri kontrol altına almaktır.
Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı’nın ergonomi çalışmalarında da uygunsuz çalışma pozisyonları, uzun süre ayakta çalışma, elle taşıma, uygun olmayan çalışma alanları ve benzeri faktörler ergonomik tehlikeler arasında değerlendirilmektedir. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı
İşyerinde Ergonomi Neden Önemlidir?
İşyerinde ergonomi, özellikle fiziksel güç gerektiren veya uzun süre tekrarlanan hareketlerin yapıldığı işlerde önem taşır.
Yanlış tasarlanmış bir çalışma alanı çalışanı sürekli olarak eğilmeye, uzanmaya, dönmeye veya aynı eklemleri tekrar tekrar kullanmaya zorlayabilir.
Bu durum kısa vadede yorgunluk ve ağrıya, uzun vadede ise çeşitli kas-iskelet sistemi problemlerine zemin hazırlayabilir.
Ergonomik risklerin azaltılması;
- çalışanların daha uygun pozisyonda çalışmasına,
- fiziksel zorlanmanın azaltılmasına,
- tekrarlayan hareketlerin kontrol edilmesine,
- iş süreçlerinin daha güvenli hale getirilmesine,
- çalışan sağlığının korunmasına
katkı sağlayabilir.
İşyerindeki Ergonomik Riskler Nelerdir?
İşyerlerinde ergonomik riskler farklı şekillerde ortaya çıkabilir.
En sık karşılaşılan risklerden bazıları şunlardır:
1. Uygunsuz çalışma duruşları
Uzun süre eğilerek, bükülerek, çömelerek veya vücudu zorlayacak pozisyonlarda çalışmak önemli bir ergonomik risk oluşturabilir.
Özellikle çalışma tezgâhının yüksekliğinin çalışana uygun olmaması, sürekli eğilerek veya uzanarak çalışma ihtiyacını artırabilir.
2. Tekrarlayan hareketler
Aynı hareketin uzun süre ve sık aralıklarla tekrarlanması kaslar, tendonlar ve eklemler üzerinde yük oluşturabilir.
Üretim hatları, paketleme, montaj, temizlik ve bazı ofis işlerinde tekrarlayan hareketler görülebilir.
3. Elle yük kaldırma ve taşıma
Ağır veya hacimli malzemelerin uygun olmayan yöntemlerle kaldırılması ve taşınması özellikle bel, sırt ve omuz bölgesinde zorlanmaya neden olabilir.
Elle taşıma yapılan işlerde mümkün olduğunda uygun taşıma ekipmanlarından yararlanılması önemlidir.
4. Uzun süre ayakta çalışma
Uzun süre ayakta kalmak da ergonomik açıdan değerlendirilmesi gereken bir çalışma koşuludur.
Çalışanın sürekli aynı pozisyonda kalması yerine işin özelliğine uygun çalışma düzeninin oluşturulması ve uygun dinlenme imkânlarının sağlanması önemlidir.
5. Uygun olmayan çalışma ekipmanları
Çalışanın fiziksel özelliklerine uygun olmayan masa, sandalye, tezgâh veya el aletleri çalışma sırasında gereksiz fiziksel zorlanmaya yol açabilir.
Bu nedenle kullanılan ekipmanın işin niteliğine ve çalışanın ihtiyaçlarına uygun olması gerekir.
Ergonomik Riskler Çalışan Sağlığını Nasıl Etkiler?
Ergonomik risklerin uzun süre devam etmesi kas-iskelet sistemi üzerinde çeşitli şikâyetlere yol açabilir.
Çalışanlarda özellikle;
- bel ağrısı,
- boyun ağrısı,
- omuz ağrısı,
- sırt bölgesinde rahatsızlık,
- el ve bileklerde ağrı,
- dirsek bölgesinde zorlanma,
- kaslarda yorgunluk,
- uyuşma ve karıncalanma,
- hareket kısıtlılığı
gibi şikâyetler görülebilir.
Ancak her ağrı veya rahatsızlığın doğrudan iş kaynaklı olduğu söylenemez. Çalışanın yaptığı iş, maruziyet süresi, çalışma koşulları ve diğer kişisel veya çevresel faktörler birlikte değerlendirilmelidir.
Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı’nın ergonomi yayınlarında da tekrarlayan hareketler, uygunsuz duruşlar ve fiziksel zorlanmaların kas-iskelet sistemi sorunlarında önemli risk faktörleri olduğu belirtilmektedir. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı
Masa Başında Çalışanlar İçin Ergonomi
Ergonomi yalnızca fabrika veya ağır işlerde çalışanlar için önemli değildir.
Uzun süre bilgisayar başında çalışan kişiler de ergonomik risklerle karşılaşabilir.
Masa başında çalışanların dikkat edebileceği bazı noktalar şunlardır:
- Sandalye yüksekliği çalışana uygun olmalıdır.
- Bel bölgesini destekleyen bir sandalye tercih edilmelidir.
- Bilgisayar ekranı uygun yüksekliğe getirilmelidir.
- Klavye ve fare kullanırken bileklerin aşırı bükülmemesine dikkat edilmelidir.
- Uzun süre aynı pozisyonda kalınmamalıdır.
- Çalışma sırasında mümkün olduğunca uygun duruş korunmalıdır.
- İşin özelliğine göre kısa hareket ve dinlenme araları planlanmalıdır.
Buradaki amaç yalnızca “dik oturmak” değildir. Asıl hedef, çalışma alanını çalışanın doğal ve rahat pozisyonda çalışabileceği şekilde düzenlemektir.
Fiziksel İşlerde Ergonomi Nasıl Sağlanabilir?
Fiziksel güç gerektiren işlerde ergonomik düzenleme daha da önem kazanabilir.
Ağır malzemelerin taşındığı işlerde uygun taşıma araçlarının kullanılması, çalışma yüksekliğinin uygun hale getirilmesi ve çalışanların sürekli aynı hareketleri yapmasının önlenmesi yararlı olabilir.
İşin mümkün olduğu durumlarda çalışanlar arasında dönüşümlü olarak yapılması da aynı kas gruplarına sürekli yük binmesini azaltmaya yardımcı olabilir.
Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı kaynaklarında da iş rotasyonu, uygun ekipman kullanımı, çalışma tezgâhlarının ayarlanabilir olması ve ergonomik risklerin belirlenerek kontrol altına alınması önerilmektedir. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı
İşverenler Ergonomik Risklere Karşı Ne Yapmalı?
Ergonomik risklerin kontrolünde yalnızca çalışanın dikkatli olması yeterli değildir.
İşverenler öncelikle işyerindeki ergonomik riskleri belirlemeli ve çalışma süreçlerini buna göre değerlendirmelidir.
Örneğin;
- çalışma istasyonlarının uygunluğu,
- kullanılan ekipmanlar,
- elle taşıma işleri,
- tekrarlanan hareketler,
- çalışma pozisyonları,
- çalışma süreleri,
- dinlenme imkânları
birlikte değerlendirilmelidir.
Risk tespit edildiğinde mümkün olan en etkili kontrol yöntemi tercih edilmelidir.
Çalışma ortamının yeniden düzenlenmesi, uygun ekipman kullanılması ve iş organizasyonunun iyileştirilmesi çoğu zaman yalnızca çalışana “dikkat et” demekten daha etkili olacaktır.
Ergonomi Eğitimi Neden Önemlidir?
Çalışanların ergonomik riskler konusunda bilinçlendirilmesi de önemli bir adımdır.
Çalışanlara;
- doğru çalışma pozisyonları,
- güvenli yük kaldırma ve taşıma yöntemleri,
- kullanılan ekipmanların doğru kullanımı,
- ergonomik risklerin fark edilmesi,
- erken belirtilerin önemsenmesi
konularında bilgi verilmesi faydalı olabilir.
Ancak eğitim, çalışma ortamındaki temel ergonomik problemleri tek başına ortadan kaldırmaz.
Örneğin çalışanın sürekli eğilmesini gerektiren bir çalışma tezgâhı varsa yalnızca doğru duruş eğitimi vermek yeterli olmayabilir. Asıl risk kaynağının da mümkün olduğunca ortadan kaldırılması gerekir.
Ergonomi ve Çalışan Sağlığı Gözetimi
Ergonomik risklerin bulunduğu işyerlerinde çalışanların sağlık durumlarının işin özellikleriyle birlikte değerlendirilmesi önemlidir.
Çalışanlarda tekrarlayan ağrı, uyuşma, hareket kısıtlılığı veya benzeri şikâyetlerin ortaya çıkması durumunda konu işyeri hekimi tarafından değerlendirilmelidir.
Sağlık gözetiminin amacı yalnızca ortaya çıkan bir rahatsızlığı tespit etmek değil, çalışma koşulları ile sağlık arasındaki ilişkiyi değerlendirmek ve gerekli önlemlerin alınmasına katkı sağlamaktır.
Bu kapsamda işyerlerinde yapılan mobil sağlık taraması ve gezici sağlık hizmetleri, çalışanların sağlık gözetimi süreçlerinin planlanmasına destek olabilecek uygulamalardan biridir.
Mobil Sağlık Taraması ve Gezici Sağlık Hizmetleri
Not: Mobil sağlık taraması, yapılan işin risklerine ve işyeri hekiminin değerlendirmesine göre planlanır; her çalışan için aynı testlerin uygulanması gerektiği anlamına gelmez.
Çalışanlar Ergonomik Riskleri Nasıl Fark Edebilir?
Çalışanların kendi çalışma koşullarını gözlemlemesi erken farkındalık açısından yararlı olabilir.
Örneğin;
- sürekli aynı pozisyonda çalışmak,
- gün boyunca aynı hareketleri tekrarlamak,
- sık sık ağır malzeme kaldırmak,
- çalışırken sürekli eğilmek,
- omuz seviyesinin üzerinde çalışmak,
- uzun süre ayakta kalmak,
- kullanılan ekipmanın çalışana uygun olmaması
ergonomik açıdan değerlendirilmesi gereken durumlar olabilir.
Çalışma sırasında ortaya çıkan ve tekrarlayan ağrı veya uyuşma gibi şikâyetler ise göz ardı edilmemelidir.
İşyerinde Ergonomiyi Geliştirmek İçin 10 Öneri
İşyerinde ergonomik koşulların iyileştirilmesi için şu adımlar değerlendirilebilir:
- Çalışma istasyonlarını çalışanların fiziksel özelliklerine uygun hale getirin.
- Uzun süre aynı pozisyonda çalışmayı mümkün olduğunca azaltın.
- Tekrarlayan hareketleri ve fiziksel yükü değerlendirin.
- Elle taşıma yapılan işlerde uygun ekipmanlardan yararlanın.
- Çalışma tezgâhlarının uygun yükseklikte olmasını sağlayın.
- Gereksiz eğilme ve uzanma hareketlerini azaltın.
- Aynı kas gruplarını sürekli zorlayan işleri mümkün olduğunda dönüşümlü planlayın.
- Çalışanlara ergonomi konusunda eğitim verin.
- Çalışanların tekrarlayan sağlık şikâyetlerini dikkate alın.
- Ergonomik riskleri işyerinin genel risk değerlendirmesi içerisinde ele alın.
Ergonomi Sağlık Gözetimiyle Birlikte Değerlendirilmelidir
Ergonomi yalnızca masa, sandalye veya çalışma tezgâhının doğru ayarlanmasından ibaret değildir.
Çalışanın yaptığı iş, çalışma süresi, fiziksel yük, tekrarlayan hareketler, kullanılan ekipmanlar ve çalışma ortamı birlikte değerlendirilmelidir.
Özellikle fiziksel zorlanmanın yoğun olduğu işlerde ergonomik risklerin erken belirlenmesi ve gerekli önlemlerin alınması çalışan sağlığının korunmasına katkı sağlar.
İşyerlerinde sağlık gözetiminin planlanması da bu sürecin önemli parçalarından biridir. İşe bağlı sağlık risklerinin değerlendirilmesinde işyeri hekimi ve İSG profesyonellerinin görev ve sorumlulukları doğrultusunda hareket edilmelidir.
Sık Sorulan Sorular
İşyerinde ergonomi nedir?
İşyerinde ergonomi, çalışma ortamının, kullanılan ekipmanların ve iş süreçlerinin çalışanın fiziksel özelliklerine ve yaptığı işe uygun şekilde düzenlenmesini amaçlayan yaklaşımdır.
Ergonomik riskler nelerdir?
Uygunsuz çalışma duruşları, tekrarlayan hareketler, elle yük kaldırma ve taşıma, uzun süre ayakta çalışma ve çalışana uygun olmayan ekipmanlar başlıca ergonomik riskler arasında değerlendirilebilir.
Ergonomi sadece masa başı çalışanlar için mi önemlidir?
Hayır. Üretim, lojistik, temizlik, inşaat, depo, sağlık ve birçok farklı sektörde ergonomik riskler bulunabilir.
Ergonomik riskler hangi sağlık sorunlarına neden olabilir?
Uzun süreli veya tekrarlayan fiziksel zorlanmalar bel, boyun, omuz, sırt, el ve bilek bölgelerinde çeşitli kas-iskelet sistemi şikâyetlerine katkıda bulunabilir.
İşyerinde ergonomik riskler nasıl azaltılır?
Çalışma istasyonlarının düzenlenmesi, uygun ekipman kullanılması, iş organizasyonunun iyileştirilmesi, tekrarlayan hareketlerin azaltılması ve çalışanların ergonomi konusunda bilinçlendirilmesi gibi yöntemler değerlendirilebilir.
Sonuç
İşyerinde ergonomi, çalışan sağlığının korunması ve çalışma koşullarının iyileştirilmesi açısından önemli bir konudur.
Uygunsuz duruşlar, tekrarlayan hareketler, fiziksel zorlanma ve uygun olmayan çalışma ekipmanları uzun vadede çalışanların kas-iskelet sistemi üzerinde olumsuz etkiler oluşturabilir.
Bu nedenle ergonomik risklerin yalnızca çalışanların dikkatine bırakılmaması; işyerinde risklerin belirlenmesi, çalışma koşullarının iyileştirilmesi ve sağlık gözetimiyle birlikte değerlendirilmesi gerekir.
Doğru planlanan ergonomi uygulamaları hem çalışanların sağlığının korunmasına hem de daha sürdürülebilir çalışma koşullarının oluşturulmasına katkı sağlayabilir.
